Konwencyjne podstawy stosowania środków tymczasowych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka

 

aktualności

Konwencyjne podstawy stosowania środków tymczasowych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka

Zastosowanie przez Europejski Trybunał Praw Człowieka środków tymczasowych
w sprawach zainicjowanych przez polskich sędziów, których sprawy zawisły przed Izbą Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego ponownie zaktualizowało konieczność przeprowadzenia rozważań w przedmiocie podstawy prawnej tychże środków.

W związku z powyższym podkreślić należy, że środki tymczasowe nie znajdują wyraźnej podstawy traktatowej. Nie przewidują ich expressis verbis regulacje Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej: Konwencja). W praktyce stosowane są przede wszystkim z powołaniem się na art. 39 Regulaminu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: Regulamin), bądź też zróżnicowane akty typu soft law.

W myśl unormowania art. 39 Regulaminu, Izba lub, tam gdzie to właściwe, Przewodniczący Sekcji lub sędzia dyżurny mogą, na wniosek strony lub innej osoby zainteresowanej, albo z urzędu, zalecić stronom środek tymczasowy, jaki należy według nich zastosować w interesie stron lub właściwego przebiegu postępowania.
Brak podstawy traktatowej dla art. 39 Regulaminu sprawił, iż w literaturze spornym pozostawało, czy wniosek o zastosowanie środka tymczasowego należy uznać za mający charakter wiążący dla państwa pozwanego. Powyższe przejawiało się tym samym w wątpliwościach co do charakteru prawnego środków tymczasowych oraz ich mocy wiążącej(1).

Wzmiankowane wątpliwości w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka po raz pierwszy zostały rozstrzygnięte dopiero w wyroku z dnia 4 lutego 2005 r. w sprawie Mamatkulov i Askarov przeciwko Turcji(2). We wskazanym judykacie Trybunał stwierdził, że Państwo – Strona nie stosując się do środka tymczasowego z art. 39 Regulaminu nie spełniło swojego obowiązku wynikającego z art. 34 Konwencji. Warto przypomnieć w tym kontekście, że art. 34 Konwencji stanowi, iż Trybunał może przyjmować skargi każdej osoby, organizacji pozarządowej lub grupy jednostek, która uważa, że stała się ofiarą naruszenia przez jedną z Wysokich Układających się Stron praw zawartych w Konwencji lub jej protokołach. Wysokie Układające się Strony zobowiązują się nie przeszkadzać w żaden sposób skutecznemu wykonywaniu tego prawa. Z regulacji tej Trybunał wywiódł, iż państwa, które ratyfikowały Konwencję, zobowiązały się do powstrzymania się od wszelkiego działania lub zaniechania, które może utrudnić skuteczne korzystanie przez skarżących z prawa do skargi indywidualnej. Niezastosowanie się do środków tymczasowych należy uznać za uniemożliwienie Trybunałowi skutecznego zbadania zarzutów skarżących
oraz za utrudnianie skutecznego wykonywania ich prawa, a tym samym za naruszenie art. 34.

Zaprezentowany wyżej tok rozumowania Trybunału stanowi klasyczny przykład wnioskowania z celu na środki. Innymi słowy oznacza to, że skoro celem art. 34 Konwencji jest skuteczny mechanizm skarg indywidualnych, to oznacza to, iż Trybunał – w swojej ocenie – uprawniony jest do nakazywania Stronom tejże Konwencji wszelkich działań, które uznaje za niezbędne do osiągnięcia wskazanego celu. Wskazany stan rzeczy w sposób nieuchronny prowadzi do skojarzeń z pojawiającą się w doktrynie prawa międzynarodowego doktryną tzw. spillover effect. Efekt ten definiowany jest jako „centralna konstrukcja neo-funkcjonalnej teorii integracji; proces, w wyniku którego dane działanie, ukierunkowane na osiągnięcie konkretnego celu, kreuje sytuację, w której cel pierwotny może zostać osiągnięty tylko w wyniku podejmowania kolejnych działań, które z kolei tworzą kolejny warunek i potrzeba więcej i tak dalej” (3). W rezultacie takiego mechanizmu dochodzi do zainicjowania samoistnie podtrzymującego się procesu(4), który nie ma ostatecznie zakreślonych granic.

Na trafność przyjętego w tym miejscu zestawienia wskazuje zarazem okoliczność,
iż mimo, że mechanizm skargi indywidualnej funkcjonuje w systemie konwencyjnym już od wielu lat, to jednak do stwierdzenia w orzecznictwie strasburskim wiążącej mocy środków tymczasowych doszło dopiero w przywołanym roku 2005.

Ze względu na całokształt powyższego w dalszym ciągu wątpliwym pozostaje, czy polskie sądy faktycznie winny uznawać się za związane środkami tymczasowymi stosowanymi przez Trybunał strasburski.

 

  1. Balcerzak, w: B. Gronowska, T. Jasudowicz, M. Balcerzak, M. Lubiszewski, R. Mizerski, Prawa człowieka, Toruń 2005, s. 178–179
  2.  Zestawienie – środki tymczasowe [@:] https://webcache.googleusercontent.com/search?q= cache:zF42JhRxCJcJ:https://www.echr.coe.int/Documents/FS_Interim_measures_POL.pdf&cd=3&hl=pl&ct=clnk&gl=pl&client=firefox-b-d, dostęp: 22.09.2022.
  3. A. Malamud, Spillover in European and South American Integration. An Assessment,
    [@:] www.researchgate.net, dostęp: 11.01.2021.
  4. S. N. Romaniuk, Y. A. Stivachtis, Sovereignty and European Integration: Deconstruction or Reconstruction of State Authority?, Review of European Studies; Vol. 7, No. 11; 2015, s. 185-186.