System nominacji sędziów – Polska na tle Hiszpanii i Niemiec

porównanie

System nominacji sędziów – Polska na tle Hiszpanii i Niemiec

   

    W państwach członkowskich UE istnieje znaczne zróżnicowanie ustroju i sposobu powoływania rad sądowniczych oraz sposobu powoływania sędziów. W prawie europejskim nie ma standardu dotyczącego sposobu powołania Rad Sądowych, jest to więc uprawnienie krajowej władzy ustawodawczej.

    Krajowa Rada Sądownictwa w Polsce jest organem konstytucyjnym stojącym na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów (art. 186 ust. 1 Konstytucji RP). Nie jest jednak organem sądowniczym, dlatego też konstrukcja i sposób wyboru sędziów wchodzących w jej skład nie mogą być oceniane według standardów niezależności sądownictwa. Szczegółowe kompetencje Rady zostały określone w ustawie z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa.

    Polski model powoływania sędziów był wzorowany na ustawodawstwie hiszpańskim.

    Rada Generalna Sądownictwa jest organem kierowniczym sądownictwa (art. 122 Konstytucji Królestwa Hiszpanii). Jej status, system niepołączalności członkostwa w Radzie z innymi funkcjami oraz jej funkcje, w szczególności w zakresie powoływania, awansów, nadzoru sędziów oraz odpowiedzialności dyscyplinarnej określa ustawa organiczna 6/1985 z 1 lipca 1985 r. o władzy sądowniczej.

    W Hiszpanii Rada Generalna Sądownictwa składa się z 21 członków: Prezesa Sądu Najwyższego oraz 20 członków mianowanych przez Króla dekretem królewskim, z czego:

  • 12 powołuje się spośród sędziów wszystkich kategorii (6 wybiera Kongres Deputowanych– niższa izba Parlamentu; 6 wybiera Senat), 
  • 8 wybieranych spośród adwokatów i innych prawników o uznanej kompetencji i ponad piętnastoletniej praktyce w swoim zawodzie (4 wybiera Kongres Deputowanych; 4 wybiera Senat).

    W Polsce natomiast w skład Krajowej Rady Sądownictwa wchodzi 25 członków: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Minister Sprawiedliwości, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, osoba powołana przez Prezydenta Rzeczypospolitej, 15 członków wybranych spośród sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych, 4 członków wybranych przez Sejm spośród posłów oraz 2 członków wybranych przez Senat spośród senatorów.

    Z powyższego wynika, że liczba członków wybieranych przez Parlament wynosi 20 w przypadku hiszpańskiej Rady i 21 w przypadku polskiej KRS. Na podobnym poziomie plasuje się również liczba członków-sędziów powoływanych przez Parlament: w Hiszpanii wynosi ona 12, zaś w Polsce – 15.

    W odniesieniu do podmiotów uprawnionych do zgłoszenia kandydatów na członków Rady, polska regulacja przewiduje rozwiązania bardziej demokratyczne. W Hiszpanii sędzia, wobec którego nie zachodzą okoliczności uniemożliwiające pełnienie funkcji w Radzie, może samodzielnie zgłosić swoją kandydaturę. Kandydat powinien legitymować się poparciem 25 sędziów w stanie czynnym lub też uznanego prawnie stowarzyszenia sędziowskiego. Tymczasem w Polsce podmiotami uprawnionymi do zgłoszenia kandydata na członka Rady jest grupa co najmniej 2.000 obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, którzy ukończyli osiemnaście lat, mają pełną zdolność do czynności prawnych i korzystają z pełni praw publicznych lub grupa co najmniej 25 sędziów, z wyłączeniem sędziów w stanie spoczynku.

    Formalna weryfikacja kandydatów na członków Rady w obu krajach odbywa się na podobnych zasadach. W Hiszpanii oceny dokonuje Komisja Wyborcza (składająca się z najstarszego Prezesa Izby Sądu Najwyższego, najstarszego i najmłodszego sędziego Sądu Najwyższego i Sekretarza Sądu Najwyższego), która następnie publikuje listę osób spełniających wymagania oraz proklamuje kandydatów parlamentowi. W Polsce natomiast zgłoszenia kandydatów odpowiadające wymogom formalnym Marszałek Sejmu niezwłocznie przekazuje posłom i podaje do publicznej wiadomości. Klub poselski wskazuje, spośród sędziów, których kandydatury zostały zgłoszone nie więcej niż 9 kandydatów na członków Rady. Właściwa komisja sejmowa ustala listę kandydatów wybierając, spośród kandydatów, 15 kandydatów na członków Rady.

    Zarówno w Hiszpanii, jak i w Polsce Parlament wybiera członków Rady większością kwalifikowaną 3/5 głosów. W obu krajach kadencja Rady jest wspólna (w Hiszpanii 5-letnia, w Polsce 4-letnia).

 

    Rozwiązania przyjęte w Polsce gwarantują demokratyczny wybór członków Krajowej Rady Sądowniczej, w przeciwieństwie do unormowań niemieckich, które nie wykluczają upolitycznienia procedury wyboru sędziów.

    W Niemczech powoływanie sędziów, z wyjątkiem sądów federalnych, należy do kompetencji krajów związkowych. Procedury powoływania różnią się w poszczególnych landach, wszystkie mają jednak wspólne elementy podstawowe. W przypadku sądów federalnych w ramach tego procesu należy przeprowadzić konsultacje z komisją selekcyjną sędziów, która wybiera sędziów powoływanych następnie przez władzę wykonawczą oraz rady sędziów właściwych sądów.

    Przykładowo w kraju związkowym Hesja 7 z 12 członków komisji ds. wyboru sędziów de facto stanowi emanację władzy ustawodawczej odzwierciedlającą układ sił politycznych aktualnie reprezentowanych w Parlamencie tego landu (Landtag). Zagadnienia dotyczące składu i trybu powoływania komisji ds. wyboru sędziów zostały uregulowane w ustawie o sędziach Hesji z dnia 14 marca 1991 r. 

    W skład komisji ds. wyboru sędziów wchodzi: 7 członków powoływanych przez Landtag, 5 członków reprezentujących środowisko sędziowskie oraz jeden z dwóch przewodniczących Krajowych Izb Adwokackich (corocznie- na zmianę- raz jeden, raz drugi).

    Kandydatów na członków komisji może zgłosić każda frakcja parlamentarna w ramach przedstawianej w tym celu listy propozycji personalnych. Grupa członków-sędziów wybierana jest (wraz z zastępcami) przez sędziów określonego rodzaju sądownictwa na okres czterech lat, w głosowaniu tajnym i bezpośrednim. Kadencja członków komisji powoływanych przez organ władzy ustawodawczej odpowiada kadencji tegoż organu. Wybór członków komisji można zaskarżyć do Verwaltungsgericht Wiesbaden.

    W odniesieniu do udziału władzy ustawodawczej w procedurze wyboru członków organu powołującego sędziów, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej przesądził w wyroku z dnia 9 lipca 2020 r. w sprawie C-272/19 VQ v. Land Hessen, że sama tylko przewaga liczebna członków wybranych przez legislatywę w organie uczestniczącym w procesie powoływania sędziów nie godzi w zasadę podziału władz stanowiącą podstawę demokratycznego państwa prawnego i nie jest niezgodna z obowiązującymi w tej dziedzinie standardami międzynarodowymi i europejskimi.